نظریه‌های مهمِ محیط (بخشِ دوم): وابستگی منابع و نهادگرایی

چرا بعضی کسب‌وکارها، با اینکه از نظرِ اقتصادی منطقی رفتار نمی‌کنند، باز هم زنده‌اند؛ و بعضی منطقی‌ها ورشکست می‌شوند؟ دو نظریه‌ی این درس، دو جوابِ متفاوت و مکمل می‌دهند: یکی درباره‌ی منابع، یکی درباره‌ی مشروعیت.

چرا این به‌دردت می‌خورد

این دو لنز، به‌خصوص در ایران، خیلی چیزها را توضیح می‌دهند: چرا روابط و مجوز گاهی از کیفیتِ محصول مهم‌تر می‌شود، و چرا قدرتِ چند بازیگر می‌تواند سرنوشتِ یک صنعت را تعیین کند.

لنزِ اول: نظریه‌ی وابستگی منابع

ایده‌ی اصلی ساده است: هیچ سازمانی همه‌ی منابعش را خودش ندارد. برای زنده‌ماندن باید منابعی (پول، مواد، نیرو، اطلاعات، مجوز) را از بیرون بگیرد؛ و هرکس این منابع را کنترل کند، روی سازمان قدرت پیدا می‌کند.

وابستگیِ تو به یک منبع، به سه چیز بستگی دارد:

1. اهمیتِ منبع: بدونِ آن چه‌قدر می‌توانی ادامه بدهی؟
2. تمرکزِ منبع: چند نفر آن را عرضه می‌کنند و چه‌قدر جایگزین دارد؟
3. آزادیِ عملِ صاحبِ منبع: او چه‌قدر دستش باز است که شرط بگذارد؟

اگر وابستگی یک‌طرفه و نامتقارن باشد، طرفِ مقابل کنترلت می‌کند و نااطمینانی بالا می‌رود. برای همین سازمان‌ها دست به کار می‌شوند تا این وابستگی را کم کنند: اتحادهای استراتژیک، تنوعِ تأمین‌کننده‌ها، ادغامِ عمودی (با تأمین‌کننده یا خریدار) یا افقی (با رقیب)، نوآوری برای کم‌کردنِ نیاز به منبع، و گاهی مذاکره و لابی. (این ایده‌ها از فِفِر و سالانسیک، ۱۹۷۸، و تامپسون، ۱۹۶۷ می‌آید.)

چرا این لنز برای ایران این‌قدر کاربردی است؟ چون بازارها ناکامل‌اند، دولت منابعِ حیاتی (ارز، انرژی، مجوز) را کنترل می‌کند، تحریم‌ها دسترسی به منابعِ جهانی را کم کرده، و شبکه‌های غیررسمی قوی‌اند. این لنز کمک می‌کند بفهمی چرا استراتژیِ خیلی‌ها بیشتر «کاهشِ وابستگی» است تا «رقابت».

لنزِ دوم: نظریه‌ی نهادگرایی

این لنز یک حرفِ تکان‌دهنده دارد: بقای سازمان فقط به کارایی و سود نیست؛ به مشروعیت هم هست. یعنی به اینکه با قانون، هنجار و انتظاراتِ جامعه «جور دربیاید». سازمان‌ها در خلأ شکل نمی‌گیرند؛ آینه‌ی انتظاراتِ نهادی‌اند (Oliver, ۱۹۹۱).

«نهاد» یعنی قواعدی که رفتارِ جامعه را شکل می‌دهد. دو دسته‌بندیِ معروف:

• نورث: نهادهای رسمی (قوانینِ مکتوب با ضمانتِ اجرا، مثلِ قانونِ کار، تجارت، گمرک) و غیررسمی (آداب، ارزش‌ها، طرزِ تفکر؛ مثلِ نگاهِ مردم به کارآفرین).
• اسکات: سه ستون، تنظیمی (قانون و مجازات)، هنجاری (اخلاق و عرف)، و شناختی‑فرهنگی (معناهای مشترکِ جامعه).

یک پدیده‌ی جالب در این نظریه «هم‌شکلی» (ایزومورفیسم) است: اینکه سازمان‌ها چطور به‌مرور شبیهِ هم می‌شوند؛ گاهی به اجبارِ قانون، گاهی از روی هنجار، و گاهی صرفاً با تقلید از موفق‌ها.

محیطِ ایران نمونه‌ی غنی‌ای برای این لنز است: نقشِ پررنگِ دولت و تنظیم‌گرها، اهمیتِ هنجارها و ارزش‌ها در تصمیمِ مشتری، و نقشِ تعیین‌کننده‌ی مجوزها. اینجا گاهی مشروعیتِ اجتماعی و سیاسی، شرطِ بقاست؛ حتی پیش از منطقِ اقتصادی.

یکی می‌پرسد «منابعت دستِ کیست؟»، دیگری می‌پرسد «چه‌قدر مشروع و پذیرفته‌ای؟». برای بقا، باید جوابِ هر دو را داشته باشی.

جمع‌بندی

این گام سه لنز به تو داد. اقتضایی گفت «بستگی دارد به شرایط». وابستگی منابع گفت «حواست به منابع و قدرتی باشد که دستِ دیگران است». نهادگرایی گفت «بقا فقط سود نیست؛ مشروعیت هم هست». محیطِ ایران، هر سه را پررنگ می‌کند، و تحلیلگرِ خوب هر سه عینک را همراه دارد.

اگر خواستی بیشتر بخوانی

نظریه‌ی وابستگی منابع با کتابِ فِفِر و سالانسیک (Pfeffer & Salancik, ۱۹۷۸) شناخته می‌شود، و نظریه‌ی نهادی با کارهای کسانی مثلِ دیماجیو و پاول (DiMaggio & Powell) درباره‌ی هم‌شکلی و اسکات (Scott) درباره‌ی سه ستونِ نهادی. در گامِ بعد سراغِ تلاطمِ محیط و چارچوب‌های VUCA و BANI می‌رویم.