سیستم‌ها را چطور دسته‌بندی کنیم؟

همه‌ی سیستم‌ها مثلِ هم نیستند. یک ساعتِ مچی هم سیستم است، یک جنگل هم. ولی این دو زمین تا آسمان فرق دارند: ساعت ساده و قابل‌پیش‌بینی است، جنگل زنده و پیچیده. کسب‌وکار به کدام نزدیک‌تر است؟ بی‌شک به جنگل.

چرا این به‌دردت می‌خورد

وقتی بدانی کسب‌وکارت چه‌جور سیستمی است، می‌فهمی با چه نگاه و چه ابزاری باید تحلیلش کنی. ابزارِ تحلیلِ یک ساعت، به دردِ یک جنگل نمی‌خورد.

چند جور می‌شود سیستم‌ها را دسته کرد؟

صاحب‌نظران سیستم‌ها را از چند زاویه دسته‌بندی می‌کنند:

• بر اساسِ میزانِ تغییر: ثابت و آرام، یا پویا و پرتغییر.
• بر اساسِ سه جریانِ اصلی: ماده، انرژی و اطلاعات؛ هر سیستمی این سه را به‌نوعی جابه‌جا می‌کند.
• بر اساسِ هدف: اینکه سیستم اصلاً برای چه ساخته شده.
• بر اساسِ ارتباط با محیط: باز یا بسته، که در درسِ قبل دیدیم.

نردبانِ پیچیدگیِ بولدینگ

یکی از معروف‌ترین دسته‌بندی‌ها مالِ کِنِت بولدینگ (Boulding, ۱۹۵۶) است. او سیستم‌های جهان را بر اساسِ پیچیدگی در نُه سطح چید؛ هرچه از سطحِ یک به نُه می‌روی، پیچیده‌تر می‌شود.

دو نکته‌ی مهم در این نردبان:

• سه سطحِ اول، سیستم‌های بستهاند (با محیط تعامل ندارند)؛ سطوحِ بالاتر بازاند: رشد می‌کنند، تغییر می‌کنند و خودشان را با محیط وفق می‌دهند.
• هر سطح، همه‌ی ویژگی‌های سطوحِ پایین‌ترِ خودش را دارد، به‌علاوه‌ی ویژگی‌های تازه‌ی خودش. برای همین برای شناختِ یک سازمان باید اول لایه‌های ساده‌ترش، تا خودِ انسان، را بشناسی.

جای کسب‌وکار کجای این نردبان است؟ بالا. سازمان یک سیستمِ اجتماعیِ بازِ پیچیده است؛ پس انتظارِ رفتارِ ساده و خطی از آن نداشته باش.

کسب‌وکار یک ساعت نیست که بازش کنی و چرخ‌دنده‌هایش را بشماری؛ بیشتر شبیهِ یک موجودِ زنده است.

جمع‌بندی

سیستم‌ها را می‌شود بر اساسِ تغییر، جریان‌ها، هدف و رابطه با محیط دسته کرد. نردبانِ بولدینگ نشان می‌دهد سیستم‌ها از ساده به پیچیده می‌روند و سازمان جزوِ پیچیده‌ترین‌هاست. درسش روشن است: با کسب‌وکار مثلِ یک ماشینِ ساده رفتار نکن.

اگر خواستی بیشتر بخوانی

طبقه‌بندیِ نُه‌سطحیِ سیستم‌ها در مقاله‌ی کلاسیکِ کِنِت بولدینگ با عنوانِ «نظریه‌ی عمومیِ سیستم‌ها» (Boulding, ۱۹۵۶) آمده و هنوز یکی از مرجع‌های اصلیِ این بحث است.